اما و اگر توافق احتمالی ایران و آمریکا

دیدارنیوز _ فرشاد محسن زاده*:

شنبه هفته جاری برگی از تاریخ پرفراز و نشیب سرزمین کهن ایران در مسقط پایتخت عمان با میزبانی بدر البوسعیدی وزیر خارجه این کشور همسایه عربی از عباس عراقچی و استیو ویتکاف در"بیت الحیل" ورق خورد که با همه خوش بینی‌ها از برخاستن دود سفید اولیه از دودکش محل نشست، اما هنوز، اما و اگر و پرسش‌های بسیاری در باره پایان این مذاکرات وجود دارد.

این خوش بینی‌های آغازین که از ابراز رضایت ویتکاف مسئول مذاکره کننده آمریکایی و عراقچی رییس هیات نمایندگی ایران در این نشست نشات گرفته آثارش تنها ساعاتی پس از پایان نشست مقدماتی مسقط خنکای نسیم اش در ایران از میان حاکمان تا کارگران، بازار طلا و ارز تا خودرو، محافل سیاسی تا خانوادگی مشهود و محسوس بوده است؛ که این امیدواری بسان بازگشت هوشیاری بیمار قطع امید شده توسط پزشکان هم موجب شادی وهم سبب ترس برابر با مرگ در لحظات پایانی بیمار در جامعه ایرانی می‌ماند که اگر این هوشیاری و خوش بینی‌ها مستمر نباشد و منقطع شود، هوشیاری موقت این فرصت به خواب ابدی مبدل می‌گردد.

اما فارغ ازهمه این خوف و رجا از روند آتی مذاکرات و نتایج تلخ و شیرین نشست‌های پیش رو هیات‌های ایرانی و امریکایی در ضرب الاجل دو ماهه دونالد ترامپ رییس جمهوری آمریکا سوالات متعددی درمورد مسایل حقوقی این مذاکرات و تناقض و تنافی احتمالی آن با توافق ۲۰۱۵ ایران با گروه ۱+۵ موسوم به "برجام" در ذهن متبادر می‌شود که امیدواریم پاسخ‌های درخور به نحوی که در آینده توافق احتمالی دو جانبه تهران – واشنگتن را نقض نکند و زیرسوال نبرد، مواجه نشود.

نخستین سوالی که پدید می‌آید این است در صورت توافق احتمالی دو جانبه ایران و آمریکا آیا این توافق مانع اجرای فوری و بازگشت خودکار ساز و کار مکانیزم ماشه (Snapback Mechanism) یکی از بند‌های برجام که به اعضای آن اجازه می‌دهد در صورت عدم پایبندی ایران به تعهدات هسته‌ای، تمامی تحریم‌های سازمان ملل را برگردانند، می‌شود؟ یا اینکه توافق محتمل دو جانبه ایران و آمریکا هیچ تعهدی برای دیگر اعضای توافقنامه برجام ایجاد نمی‌کند؟

در این صورت، چون توافقنامه برجام ضمانت شورای امنیت سازمان ملل را با خود دارد و تا همه کشور‌های امضاء کننده برجام به همراه سازمان ملل پای توافق احتمالی ایران و امریکا را امضاء نکنند و از نظر حقوق بین الملل به آن صحه نگذارند و در قبالش متعهد نشوند بنابراین قابلیت اجرایی بین المللی نیز پیدا نخواهد کرد و برجام با همه تعهداتش که ایران در آن دارد به قوت خود باقی خواهد بود. 

به عبارتی دیگر این احتمال وجود دارد علاوه بر آمریکا هرکشور دیگر امضاء کننده برجام به استناد حقوق مترتب در این توافقنامه قادر خواهد بود ادعای مشابه آمریکا از ایران داشته باشد و خواهان مذاکره جداگانه با ایران به منظور رفع سوء تفاهمات خود شود؟

پرسش دیگری که مطرح می‌شود این است که آیا با توافق ایران و آمریکا بقیه کشور‌های ۱+۵ از نظر حقوقی ملزم به رعایت آن خواهند بود؟ به عبارتی دیگر توافق احتمالی تهران و واشنگتن که بین دو کشور خواهد بود از نظر حقوقی می‌تواند کشور‌های انگلیس، فرانسه، چین، روسیه و آلمان دیگر اعضای برجام را ملزم به رعایت آن کند؟ و یا توافق ایران و آمریکا می‌تواند نافی تعهدات برجامی ایران در قبال پنج کشور دیگر برجامی شود؟

همچنین این ابهام از منظر حقوقی و بخصوص حقوق بین الملل مطرح می‌شود اگر توافق جدید احتمالی ایران و آمریکا برجام را نه به طور شکلی بلکه عملی ملغی کند و صرفا در مقام عینی وعمل توافق دو جانبه احتمالی تهران و واشنگتن مطمح نظر و ملاک عمل باشد تعهدات بقیه چهار کشور امضاء کننده برجام به همراه شورای امنیت سازمان ملل و اتحادیه اروپا در قبال ایران چه می‌شود؟ آیا ایران قادر خواهد بود آنان را در قبال خود متعهد بداند و آنها نیز به تعهدات خودعمل کنند؟ 

موضوع دیگری که مورد سوال ذهن کنشگر قرار می‌گیرد اینکه بدون التزام به تعهدات برجامی، توافق دوجانبه ایران و آمریکا چه امتیاز و الزامی برای بقیه کشور‌ها خواهد داشت؟ به زبانی ساده‌تر آیا توافق ایران و امریکا می‌تواند مشوق یا الزامی برای چهار کشور دیگر موافقت نامه برجامی در پی داشته باشد؟ 

از دیگر منظر حقوقی نیز باید این پرسش مهم را طرح کرد که در صورت توافق ایران و آمریکا آیا برجام که یک موافقت نامه بین المللی با پشتوانه ضمانتی سازمان ملل و اعضای دایمی شورای امنیت این سازمان است آیا به قوت خود باقی خواهد بود؟ اگر این گونه باشد شکل حقوقی تعهدات و امضاء‌های ایران و آمریکا بخصوص تعهدات آمریکا در دو قرارداد با موضوع مشترک ولی محتوای متفاوت چه خواهد بود؟

از جمله نگرانی‌های دیگر که به ذهن نویسنده یادداشت در قالب پرسشی خطور می‌کند این است که اگر پس از توافق ایران و امریکا، اسراییل به تنهایی یا با کمک یکی از کشور‌های امضاء کننده برجام به تاسیسات هسته‌ای و نظامی و صنعتی ایران حمله کند توافق دوجانبه تهران و واشنگتن چه کارآیی خواهد داشت؟ 

البته این پرسش در مورد دیگر اعضای شورای امنیت سازمان ملل که امضاء کننده برجام به همراه آلمان هستند نیز وجود دارد در صورت نارضایتی آنها از ایران در اجرای تعهدات برجامی و عدم تقید در قبال توافق احتمالی ایران و آمریکا خواهان بازگشت تحریم‌های سازمان ملل و یا حتی جنگ بر ضد ایران باشند، تصمیم ایران و آمریکا در برابر آنان چه خواهد بود؟ آیا توافق ایران و آمریکا می‌تواند مانع و رادع تصمیم دیگر اعضای برجام در این ارتباط باشد؟ 

و یا اینکه درصورت تخریب یا نابودی تاسیسات هسته‌ای ایران درحمله احتمالی اسراییل آیا ایران هنوز باید به قرارداد دو جانبه با آمریکا و برجام پایبند باشد؟ یا اساسا این قرارداد دوجانبه چه ارزشی دارد وقتی ضمانت سازمان ملل را ندارد؟ و اگر توافق دوجانبه ایران و آمریکا حتی در قالب برجام ۲، تعهد و امضای امضاء کنندگان برجام ۱ را نداشته باشد اعتبار حقوقی آن چیست؟

از جمله پرسش‌های متبادر شده این است که اگر یکی از کشور‌های امضاء کننده توافقنامه برجام، توافق دو جانبه ایران و امریکا را ناقض برجام اعلام کند، ابتکار عمل و یا اهرم ایران چه خواهد بود؟ 

از دیگر سوالات اساسی این است آیا توافق احتمالی جدید ایران و امریکا در موضوعات هسته‌ای ایران به منزله ساقط شدن اعتبار برجام و مرگ موافقت نامه برجامی ایران و گروه ۱+۵ به لحاظ شکلی، محتوایی و حقوقی است؟

*روزنامه نگار