نگاهی به اخبار منتشر شده گواه آن است که فقط از ابتدای دیماه امسال ۱۳ مورد دستگیری حفاران غیرمجاز و کشف فلزیاب از گنجیابان در سطح کشور اتفاق افتاده است. نگاهی عمیقتر به این آمار مخاطرات موجود برای تاریخ ایرانزمین را نشان میدهد.
دیدارنیوز: از ابتدای دیماه امسال ۱۳ مورد دستگیری حفاران غیرمجاز و کشف فلزیاب از گنجیابان در سطح کشور اتفاق افتاده است.
آنطور که باستانشناسان سرشناس کشور بارها مطرح کردهاند، سالهاست که گنجیابان در حال حفاری در تپهها و محوطههای باستانی کشور هستند و کمتر محوطهای تاریخی در ایران وجود دارد که تیغ کلنگ غارتگران بر پیکرش ننشسته باشد.
وضعیت نامناسب اشتغال، گرانی و تورم افسارگسیخته، ناآگاهی عمومی در مورد اهمیت و جایگاه میراث فرهنگی، حفاظت ضعیف و بازدارنده نبودن قوانین همه دستبهدست هم دادهاند تا محوطههای باستانی کشور به جولانگاه گنجیابان تبدیل شود.
از سوی دیگر میزان نیروی محدود به کار گرفته شده از سوی یگان حفاظت میراث فرهنگی و امکانات حداقلی آنها پاسخگوی نیازهای حفاظتی محوطههای تاریخی کشور نیست. در کنار تمام این موارد ارائه نشدن آموزشهای کافی و موثر درخصوص تاریخ ایران و اهمیت میراث فرهنگی خفته در دل خاک، فرهنگ و تاریخ کشور را با موجی از مخاطرات مواجه کرده است.
نوک کوه یخ حفاریهای غیرمجاز
اگر سری به اخبار رسانهها بزنید متوجه میشوید در همین یکماه اخیر ۱۳مورد کشف و ضبط فلزیاب و یا دستگیری حفاران غیرمجاز به ثبت رسیده است. کشفوضبط یک دستگاه فلزیاب در شهرستان کوهبنان در ۲۳دیماه، دستگیری یک حفار غیرمجاز در گرگان در ۲۰دیماه و کشفوضبط اشیای تاریخی و یک دستگاه فلزیاب از حفار غیرمجاز در آبدانان ایلام از جمله کشفیات در این مدت بوده که نشان از نوک کوه یخ حفاریهای غیرمجاز در کشور دارد.
در همین یکماه اخیر حتی دستگیری یک باند حفاری غیرمجاز و یک شبکه فروش اشیای تاریخی نیز خبرساز شد که نشان از ریشهدار بودن و گستردگی حفاریهای غیرمجاز و فروش اشیای تاریخی از طریق شبکههای زیرزمینی دارد.
هشتم دیماه فرمانده یگان حفاظت میراثفرهنگی آذربایجان شرقی ضمن اشاره به رصد اطلاعاتی مبنیبر فعالیت سازمانیافته در حوزه حفاری غیرمجاز و خرید و فروش اموال تاریخی و فرهنگی در شهرستان تبریز، از انهدام یک شبکه فعال حفاری و خرید و فروش آثار تاریخی با کشف حجم قابلتوجهی از اشیای تاریخی و دستگیری هفت متهم خبر داد. روز ششم دیماه نیز فرمانده یگان حفاظت میراثفرهنگی خراسانرضوی خبر دستگیری باند ۱۰نفره حفاران غیرمجاز در شهرستان فریمان را اعلام کرد. روز دوم دیماه نیز فرمانده یگان حفاظت میراثفرهنگی استان زنجان از کشف سفال و ظروف تاریخی مربوط به قرون ۵و۶هجری در شهرستان ابهر خبر داد؛ نشانی از آنکه حتی اشیایی مربوط به چندین قرن گذشته توسط حفاران غیرمجاز از دل سرزمین تاریخی ایران بیرون کشیده شده و خرید و فروش میشوند. طبیعی است که باتوجه به وسعت محوطههای باستانی کشور و نیز با نظر به تعداد محدود نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی، بسیاری از محوطههای تاریخی از آسیب در امان نماندهاند و چه بسا که اشیایی از دل زمین بیرون کشیده شده و در اختیار سوداگران گنج قرار گرفته باشد.
آسیب حفاریهای غیرمجاز به تاریخ کشور
پیشتر حامد وحدتینسب، باستانشناس در پاسخ به این پرسش که حفاریهای غیرمجاز چه آسیبهایی به محوطههای تاریخی کشور وارد آورده است به «جهانصنعت» گفت: «متاسفانه باید بگویم که وضعیت اصلا مطلوب نیست و حتی وحشتناک شده است. میتوانم قاطعانه بگویم که هیچ محوطه باستانی در ایران وجود ندارد که توسط حفاران غیرمجاز زخمی نشده باشد.»
وی در پاسخ به این پرسش که حفاریهای غیرمجاز چه مشکلاتی برای باستانشناسان در جریان کاوشها به وجود میآورد، گفت: «مهمترین نکتهای که به یک باستانشناس کمک میکند اطلاعات را از دادهها استخراج کرده و اصطلاحا آنها را به حرف بیاورد، این است که وضعیت قرارگیری یافتهها نسبتبه یکدیگر چگونه است.
بهعنوان مثال باستانشناس از کنار هم قرار گرفتن یک ظرف سفالی و یک سکه اشکانی میتواند دقیقا متوجه شود که این ظرف سفالی مربوط به سال۲۲۲ میلادی بوده است، همچنین انواع و اقسام سنسنجیهایی در گورستانهای تاریخی و توسط باستانشناسان روی اسکلتها انجام میشود، با مطالعات و آزمایش روی این اسکلتها، باستانشناس میتواند دریابد که تغذیه فرد چگونه بوده، از چه قومی بوده و حتی به بسیاری از پرسشهای دیگر پاسخ دهد. با حفاریهای غیرمجاز، اما بسیاری از این نشانهها که حاوی اطلاعات ارزشمندی هستند از بین میروند و همبستگیها از هم پاشیده و لایهها تخریب میشوند.»
وحدتینسب در ادامه خاطرنشان کرد: «باستانشناس با قلممو کنار اشیا کار میکند تا ارتباط اشیا را متوجه شود، اما با حفاری غیرمجاز ارتباط اشیا با یکدیگر قطع میشود و در نتیجه باستانشناس وقتی در محوطهای تاریخی که مورد تعدی حفاران غیرمجاز قرار گرفته، اقدام به کاوش میکند، با یکسری شی گنگ و کور مواجه میشود که به درد هیچگونه مطالعات باستانشناسی نمیخورد.
به بیان دقیقتر گویی بخشهایی از پازل فرهنگی کشورمان برای همیشه از بین رفته و سوخته است یعنی باستانشناس دیگر هرگز نمیتواند آن بخش پازل را با چیز دیگری پر کند و با یک پازل تکهتکه مواجه میشود.»
ریشهها و علل رواج حفاریهای غیرمجاز
پیشتر هادی احمدیروئینی، کارشناس میراث فرهنگی در پاسخ به این پرسش که علت و ریشه تعدد حفاریهای غیرمجاز در محوطههای تاریخی کشور چیست به «جهانصنعت» گفت: «شاید یکی از مهمترین دلایل این باشد که قبح مساله حفاری غیرمجاز ریخته و این تابوی اجتماعی شکسته شده است. به هر حال حفاری غیرمجاز و سرقت اشیای تاریخی یک نوع دزدی است که پیشتر هم از منظر قانونی و هم از سوی قشر فرهیخته اقدامی مذموم بود، اما قبح این موضوع در حال حاضر ریخته است. بهنظرم عوامل مختلفی در این خصوص موثرند و جامعهشناسان باید بررسی کنند که چه میزان مشکلات اقتصادی و مسائل دیگر در شکلگیری این شرایط دخیل است.»
وی افزود: «شاید برخی اقدامات نادرست مدیریت در ریختن قبح مساله حفاریهای غیرمجاز نیز بیتاثیر نباشد، اما کمتوجهی به بحث آموزش عمومی میراث فرهنگی و شاید کم اهمیت شمردن میراث فرهنگی نیز بیتاثیر نبوده است. افزون بر این تلقیهای اشتباهی که به واسطه فضای مجازی در مردم نهادینه شده هم تاثیر دارد و موجب شده برخی اینطور تصور کنند که هر جایی که یک محوطه باستانی باشد در آن حتما طلا هم وجود دارد. تبلیغات سوداگران در مورد ابزارآلاتی که بهعنوان گنجیاب و مواردی از این دست معرفی میشوند و ۹۹درصد آنها هم کلاهبرداری بوده و واقعیت ندارند نیز در شکلگیری این شرایط موثر بوده است. این رویای پولدار شدن بیزحمت که از سوی فضای مجازی به سمت جامعه پمپاژ میشود و سرقت از محوطههای تاریخی همتراز مواردی مانند رمز ارز که بهعنوان عامل پولدار شدن معرفی میشوند همگی تاثیر دارند. از سوی دیگر تصاویری که در برخی فیلمها و سریالها نشان داده میشود نیز موجب شکستن قبح حفاریهای غیرمجاز شده است. در نظر داشته باشید که حفاری غیرمجاز در محوطه تاریخی و آسیب به اشیای قرار گرفته در دل خاک از منظر قانونی با تخریب آثار معماری شاخص تفاوتی ندارد و هر دو خلاف قانون بوده و مذموم است. زمانی که قبح اقدامات اینچنینی بریزد به یکباره همه چیز با هم فرو میریزد. هنگامی که تخریب یک اثر ثبتشده در فهرست آثار ملی هیچ پیامد بدی نداشته باشد پیامدها و آسیبهای بعدی نیز پیش میآید.»
ضرورت آگاهسازی جامعه
احمدیروئینی خاطرنشان کرد: «باید در نظر داشت بسیاری از کسانی که اقدام به حفاریهای غیرمجاز میکنند از جنس مردم عادی هستند و علت ارتکاب آنها به این جرم ریشه در ناآگاهی دارد. اغلب این افراد فریب مبلغان گنجیابی را خورده، کلاهبرداران آنها را فریب داده، با وعده پیدا کردن گنج از آنها مبالغی نیز دریافت میکنند و دست آخر هم چیزی عایدشان نمیشود. امروز سیستم آموزشی کشور در هیچیک از مقاطع تحصیلی آسیبهای حفاریهای غیرمجاز و شگردهای کلاهبرداران را با دانشآموزان مطرح نکرده و مسائل اینچنینی را آموزش نمیدهد. سیستم آموزش عمومی یعنی رسانه ملی و جراید نیز آموزشها و هشدارهای کافی و موثر ارائه نمیکنند. در نتیجه آنچه باقی میماند فضای مجازی است و در فضای مجازی نیز هرکس هرچه میخواهد میگوید و همان نکات مطرح شده از سوی کلاهبرداران برای برخی مردم ناآگاه سند میشود. متاسفانه ترویجدهندگان حفاری غیرمجاز در فضای مجازی با برخورد موثر مواجه نمیشوند و اولویتی برای برخورد با این خاطیان هم وجود ندارد.»
وی بیان کرد: «در کشوری تاریخی زندگی میکنیم که پیدا کردن آثار تاریخی در آن نه نیاز به نقشه گنج و فلزیاب دارد و محتاج باستانشناسنما و گنجیاب نیست. در ایران برای ۲۰هزار سال آثار تاریخی روی هم انباشته شده و باید از آنها با روش مناسب حفاظت شود. به نظرم علت این همه رواج گنجیابی همین نبود آگاهی و ارائه نشدن آموزش مناسب درخصوص اشیا و محوطههای تاریخی است. اکثر مردم تصور میکنند جایی که محوطه تاریخی یا باستانی قرار گرفته شمشهای طلا را روی هم با نظمی خاص چیدهاند و کافی است چند متر زمین را بکنید تا به آن برسید و اگر هم به این طلاها و گنجها نرسید حتما طلسمی وجود دارد و نیاز است که کارشناسنمایی چندصدمیلیون تومان پول گرفته و وردی خوانده تا مانع فرار گنجها در زمان حفاری شود. به نظرم مدعیان کارشناسی گنجیابی با تکیه بر خرافات یکی از بزرگترین کلاهبرداریهای معاصر را رقم زدهاند. امروز با مروجان شبکههای هرمی به سرعت برخورد قضایی میشود، اما درخصوص برخورد با کلاهبرداری گنجیابان و تبلیغ فلزیاب در کشور در فضای مجازی برخورد مقتضی نمیشود. باید پذیرفت که برخورد نکردن با مروجان گنجیابی بسیار آسیبزاست و در آینده نتیجه منفی آن را خواهیم دید.»
