آزاده عطاری، روانشناس کودک با اشاره به تفاوت تأثیر ناآرامیهای اجتماعی بر کودکان نسبت به بزرگسالان، گفت: آنچه این شرایط را برای کودکان پیچیدهتر، سختتر و آسیبزاتر میکند این است که کودکان احساس عاملیت و تسلطی بر اوضاع ندارند و نمیتوانند روایت و داستان منسجمی از اینکه چرا چنین اتفاقاتی رخ میدهد و در آینده چه خواهد شد، برای خود بسازند.
دیدارنیوز: یک روانشناس کودک درخصوص اینکه والدین چگونه و تا چه اندازه باید شرایط اجتماعی را برای کودکان توضیح دهند تا هم صادق باشند و هم موجب ترس و اضطراب آنها نشوند، گفت: فارغ از هر گرایش سیاسی و فکری والدین باید بهگونهای صحبت کنند که کودک احساس کند شرایط از کنترل خارج نشده و مسیر کلی رو به بهبود است.
آزاده عطاری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به تفاوت تأثیر ناآرامیهای اجتماعی بر کودکان نسبت به بزرگسالان، اظهار کرد: آنچه این شرایط را برای کودکان پیچیدهتر، سختتر و آسیبزاتر میکند این است که کودکان احساس عاملیت و تسلطی بر اوضاع ندارند و نمیتوانند روایت و داستان منسجمی از اینکه چرا چنین اتفاقاتی رخ میدهد و در آینده چه خواهد شد، برای خود بسازند.
وی ادامه داد: احساس کنترل بر شرایط و داشتن قدرت روایتگری به افراد کمک میکند تا در شرایط دشوار تابآوری داشته باشند؛ اما کودکان بسته به سن کودک از این توانایی کمتر برخوردارند و هرچه سنشان پایینتر باشد، درک کمتری از وقایع اجتماعی دارند. کودک نمیداند چرا چهره پدر و مادر مضطرب است یا چرا اطرافیان وحشتزده به نظر میرسند. او فقط این هیجانات را درونی میکند و این احساسات بهویژه در سنین پایینتر در بدن و روان کودک ذخیره میشود.
این روانشناس کودک با اشاره به محدودیت قدرت کلامی در کودکان یادآور شد: قدرت کلامی کودکان محدود است و هرچه کودک سن کمتری داشته باشد این محدودیت بیشتر خواهد بود؛ بنابراین کودکان نمیتوانند هیجانات خود را بهخوبی بیان کنند و در نتیجه بیشتر مستعد بروز علائم جسمی و روانشناختی مانند شبادراری، لکنت زبان، پرخاشگری، پناه بردن به گوشی، عدم تمرکز و سایر نشانههای غیرکلامی هستند. به بیان دیگر، کودک چیزی را که نمیتواند دربارهاش حرف بزند، «عمل» میکند و آن را به نشانهای بیمارگونه تبدیل میسازد.
عطاری با بیان اینکه اثر ناآرامیهای اجتماعی در هر کودک به شکلی متفاوت ظاهر میشود، خاطرنشان کرد: هرچه سن کودک پایینتر باشد، با علائم جسمانی مانند دندانقروچه، شبادراری، تحریکپذیری و پرخاشگری بیشتر مواجه خواهیم بود. در کودکان بزرگتر نیز این اثرات بیشتر به صورت افزایش اضطراب، پناه بردن به فضای مجازی، عدم تمرکز و مشکلات رفتاری بروز میکند؛ این نشانهها موضوعاتی هستند که والدین باید آنها را جدی بگیرند.
وی درخصوص اینکه والدین چگونه و تا چه اندازه باید شرایط اجتماعی را برای کودکان توضیح دهند تا هم صادق باشند و هم موجب ترس و اضطراب آنها نشوند، اظهار کرد: در تمام پیامهایی که به کودک منتقل میشود، باید این اطمینان وجود داشته باشد که اوضاع تحت کنترل است، امید وجود دارد و آینده روشن است. فارغ از هر گرایش سیاسی، طبقاتی یا فکری، والدین باید بهگونهای صحبت کنند که کودک احساس کند شرایط از کنترل خارج نشده و مسیر کلی رو به بهبود است.
کودک در طول زندگی خود باید به نهادهای تأمینکننده امنیت اعتماد کند
این روانشناس افزود: لازم است والدین بهصورت ساده، کلی و قابلفهم قصهای از شرایط جامعه برای کودک روایت کنند. این روایت میتواند بسته به نگاه سیاسی و تحلیل هر فرد متفاوت باشد، اما در همه حالتها باید آرامشبخش و اطمیناندهنده باشد. نکته بسیار مهم این است که در بیان این قصهها نباید نیروهای انتظامی و پلیس در ذهن کودک ناامن، ترسناک یا تهدیدکننده جلوه داده شوند. در داستانها و توضیحاتی که برای کودک بیان میکنیم، نباید نهادهای حاکمیتی، نیروهای انتظامی یا پلیس را با برچسبهایی مانند «خطرناک» یا «غیرقابل اعتماد» معرفی کنیم؛ زیرا کودک در طول زندگی خود باید به عناصر و نهادهای تأمینکننده امنیت اعتماد کند.
عطاری در رابطه با چگونگی روایت و توضیح شرایط اجتماعی به کودکان گفت: توضیح شرایط متناسب با سن کودک میتواند متفاوت باشد. همانطور که ممکن است شما هم در کلاس درس نسبت به چیزی اعتراض داشته باشید، بخشی از مردم در جامعه نیز نسبت به موضوعی ناراحت هستند و اعتراض میکنند. گاهی بعضی افراد کارهای اشتباه یا شلوغکاری میکنند و پلیسها میآیند تا نظم را برقرار کنند و مانع از بروز بی نظمی شوند.
وی ادامه داد: میتوانیم این پیام را منتقل کنیم که در نهایت این خواستهها شنیده میشود، آرامش به جامعه بازمیگردد و با کسانی که خرابکاری کردهاند برخورد میشود. ممکن است این توضیحات همیشه کاملاً مطابق واقع نباشد، اما برای حفظ امنیت روانی کودک، اشکالی ندارد که واقعیتها را سادهتر بیان کنیم یا برخی جزئیات نگرانکننده را حذف کنیم. در واقع در چنین شرایطی، این نوع گفتن برای سلامت روان کودک ضروری است.
ضرورت حضور والدین در شرایط ترس و اضطراب کودکان
این روانشناس با تاکید بر اینکه وقتی کودک میترسد یا مضطرب میشود، مهمترین نیاز او حضور والدین است، تصریح کرد: در شرایط ترس و اضطراب کودکان، والدین باید در دسترس باشند و وقت بیشتری با کودک بگذرانند. لازم است اخبار در حضور کودکان دنبال نشود و پیگیری اخبار بهتر است از طریق موبایل یا ابزارهایی انجام شود که کودک کمتر در معرض آن قرار دارد.
عطاری افزود: اگر کودک به هر دلیلی متوجه اخبار شد، باید درباره احساسش با او صحبت شود. مثلاً اگر از سروصدا ترسید و گریه کرد، والدین کافی است کنار او باشند، احساسش را به رسمیت بشناسند و بگویند ترسیدن طبیعی است. میتوان خاطره تعریف کرد یا حتی آن فضا را به یک بازی تبدیل کرد. هرچه سن کودک کمتر باشد، بیشتر به چهره و حال والدین نگاه میکند تا بداند چقدر باید بترسد. بنابراین، کنترل اضطراب والدین اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر والدین بهشدت مضطرب باشند، نمیتوانند به کودک اطمینان خاطر بدهند؛ زیرا کودک از حالت چهره و زبان بدن آنها متوجه شرایط خواهد شد.
وی با یادآوری اهمیت احساسات کودکان در هنگام مواجهه با اضطراب و ترس، اضافه کرد: والدین پس از کنترل هیجانات خود باید احساسات کودک را طبیعی بدانند و آن را به رسمیت بشناسد. حفظ روتینهای روزمره بسیار کمککننده است؛ مثلاً خواندن قصه شب، انجام فعالیتهای خانوادگی و برنامههای همیشگی باعث میشود کودک احساس کند نظم زندگیاش حفظ شده و والدین آرام و در دسترس هستند.
کودکان نباید بیمحابا در معرض هر شبکه خبری قرار گیرند
این روانشناس در خصوص مدیریت مواجهه کودک با اخبار و تصاویر تنشآمیز خاطرنشان کرد: کودکان نباید بیمحابا در معرض هر شبکه خبری و هر تصویری قرار گیرند. برخی کودکان بلافاصله علائم نشان نمیدهند و این آثار ممکن است در آینده به شکل خشم، پرخاشگری و عدم تمرکز بروز کند.
عطاری در ادامه به بیان برخی توصیههای عملی در این زمینه پرداخت و تشریح کرد: والدین اخبار را از منابع انتخابشده و قابل اعتماد پیگیری کنند و نباید اخباری که به آنها اعتماد ندارند را در معرض دید کودک قرار دهند. زمان باهم بودن خانوادگی را افزایش دهند و هر شب زمانی مشخصی را به کودک اختصاص دهند و فعالیتی انجام دهند که کودک دوست دارد.
وی افزود: همچنین والدین در توضیح شرایط اجتماعی نباید اینگونه بیان کنند که «هیچ اتفاقی نیفتاده»، بلکه توضیحی ساده، کوتاه و قابل فهم همراه با امیدواری بدهند. حقیقت را بهصورت گزینشی و متناسب با سن کودک بیان کنند؛ لازم نیست همه واقعیت گفته شود، بلکه بخشی از آن با رعایت آرامش و امنیت روانی کودک کافی است.
این روانشناس کودک تصریح کرد: در مجموع، مهمترین اصل این است که کودک احساس کند در امنیت است، والدین در کنار او هستند، احساساتش پذیرفته میشود و اوضاع تحت کنترل است.
