ایرانیان بی میل! ایرانیان بی تفاوت!

دیدارنیوزـ فردگرایی یا بی تفاوتی اجتماعی، یکی از مسائلی است که امروزه جامعه ایران درگیر آن است. بحران­های اقتصادی اخیر نیز بر این بی رحمی و بی تفاوتی اجتماعی تاثیر گذاشته است و گویی هر کسی در پی سود شخصی و جان به در بردن خود از این مهلکه است.

 

آنچه در ادامه می‌خوانید، گپ و گفت دیدار نیوز با احمد بخارایی، جامعه شناس اجتماعی در خصوص چرایی بی تفاوتی ایرانیان و مراحل بی تفاوتی اجتماعی است.

احمد بخارایی در خصوص مسئله فردگرایی و ابعاد و وجوه مختلف این مفهوم در ایران و عواملی که بر شکل­ گیری این جریان تأثیر داشته است می­ گوید: بی­ تفاوتی اجتماعی دو جنبه دارد: یک جنبه توصفی؛ بدان منظور که این مفهوم به چه معناست و چه نشانه­‌ها و جلوه هایی در جامعه دارد. جنبه دیگر، تبیینی است یعنی اینکه چه عواملی موجب می ­شود که بی­ تفاوتی اجتماعی در یک جامعه رخ دهد. نگاه دوم به واقع به دنبال علت‌هاست.

 وی در خصوص جنبه مفهومی بی‌تفاوتی اجتماعی بیان داشت: قبل از هر چیز باید در نظر داشت که این اصطلاح، یک مفهوم است و مصداق نیست. بدین معنا که ممکن است در بیرون، مصادیق متعددی داشته باشد. به بیان دیگر، این مفهوم وقتی در جامعه متجلی می‌شود، مصداق‌­های مختلفی می یابد، بنابراین نمی‌­توان یک مصداق خاص برای بی تفاوتی اجتماعی تعریف کرد. این مفهوم، طیف گونه است و از نوع حداقلی تا حداکثری دارای مراتب مختلف و متنوعی است که ممکن است گریبان یک جامعه را بگیرد و شدت آسیب­ رسانی آن می ­تواند از حداقلی تا حداکثری باشد.

بخارایی در خصوص مراتب بی تفاوتی اجتماعی گفت: بی­ تفاوتی اجتماعی حداقلی، می‌­تواند به صورت کم میلی ظاهر شود. در این حالت، افراد نسبت به فهم پیرامون خود و مسائلی که در اطرافشان رخ می دهد، کم میل هستند. این ابتدایی‌ترین  شکل بی تفاوتی اجتماعی است. در حالت دوم، بی میلی به کم اعتنایی تبدیل می شود. در اعتنا و توجه، یک عنصر شناختی وجود دارد که از کم میلی به مراتب شدیدتر است.

وی در خصوص اینکه چرا در یک  جامعه، افراد نسبت به مسائل پیرامون، کم اعتنا می ­شوند گفت: این مسئله به احساس ناکارآمد بودن در جامعه باز می­ گردد که  افراد احساس می­ کنند از قدرت اثرگذاری در جامعه تهی هستند. این مسئله نیز خود علل مختلفی دارد؛ ازجمله اینکه به نتیجه نرسیدن تلاش ­های فردی و کنش های سیاسی و اجتماعی افراد در گذشته و همچنین بها ندادن به اعضای جامعه  و تک تک افراد، می ­تواند احساس ناکارآمدی و یاس را در افراد، ایجاد و یا تشدید کند.

بخارایی در تشریح حالت سوم گفت: در حالت سوم، افراد در جامعه احساس پوچی می­ کنند. احساس پوچی، عمیق تر و حادتر از دو مورد قبلی است. احساس پوچی، همان حالت تشدید شده احساس ناکارآمدی است. در احساس پوچی، افراد هم کم میل هستند و هم کم اعتنا که به مرور، این کم اعتنایی تبدیل به بی اعتنایی می‌شود. در این حالت، جهل مرکب شکل می­‌گیرد یعنی اینکه افراد در عین اینکه علاقه ندارند علت مسایل و پدیده ها را بدانند، تصور می­‌کنند به تمام این دلایل آگاه هستند.

این جامعه شناس اجتماعی در ادامه افزود: این حالت سوم، جامعه را به حالت چهارم و پنجم بی تفاوتی اجتماعی سوق می ­دهد. در این مراحل، احساس بیگانگی از خود، عارض می شود یعنی در این حالت، فرد از خود بیگانه می­ شود. افرادی که نسبت به خود، احساس بیگانگی می ­کنند دو دسته هستند و دو واکنش نشان می دهند؛ یا دست به حذف خودشان می ­زنند یعنی خودکشی می­ کنند، یا اینکه دست به  حذف خودِ اجتماعی­شان می­ زنند یعنی یک نوع بیگانگی اجتماعی را انتخاب می­ کنند که بحث اعتیاد نیز در ارتباط با عارض شدن این میل به حذف اجتماعی در افراد، قابل تبیین است.

 

احمد بخارایی در خصوص ارتباط بین نظام سرمایه­ داری و نوع سرمایه­ داری در ایران که مبتنی بر نفت است با مسئله اتمیزه شدن در ایران، گفت: لزوماً فردگرایی با بی تفاوتی اجتماعی، صد در صد تطابق ندارد. فردگرایی تنها یکی از پیامدهای بی تفاوتی اجتماعی است. آنچه که در غرب رخ داده و فردگرایی ناشی از نظام سرمایه ­داری است، یک پدیده عام است. در ایران، یک سرمایه ­داری نصف و نیمه مفلوج وجود دارد که ایدئولوژی حاکم هم آن را با انحاء مختلف و با تعابیر جدید، بازتولید و حمایت می­ کند.

بخارایی در پایان به اثرگذاری بحران اقتصادی بر تشدید بی تفاوتی اجتماعی تاکید کرد و گفت: بیکاری و مشکلات اقتصادی در ایران، مزید بر علت شده و احساس ناامیدی، استیصال و بی تفاوتی در بین افراد جامعه را دوچندان کرده است. عوارض نظام سرمایه­ داری در غرب با مدیریت عقلانی کنترل می ­شود و به حداقل می­ رسد اما در ایران، وضعیت به مراتب حادتر از چیزی است که در خارج از ایران وجود دارد.