نزدیک به دو هفته از خاموشی دیجیتال در ایران میگذرد؛ قصهای که سر دراز دارد و پس از جنگ ۱۲ روزه، این دومین بار در سال جاری است که قطعی اینترنت، اقتصاد دیجیتال و کسبوکارهای مجازی را فلج کرده است.
دیدارنیوز: به نظر میرسد این بار وضعیت وخیمتر از همیشه است. نهتنها ارتباطات و زیرساخت فعالیتها مختل شده، بلکه با طولانیشدن این وضعیت، ابهامات پیشرو و نداشتن چشماندازی روشن، آنهم در واپسین ماههای سال جاری، بسیاری از شرکتها در معرض تعدیل نیرو قرار گرفتهاند. البته این احتمال نیز وجود دارد که در برخی شرکتها ادبیات تعدیل نیرو جاری نباشد و با توجه به اینکه فقط دو ماه تا پایان سال بیشتر باقی نمانده است، این وضعیت در تمدید نکردن قرارداد بسیاری از نیروها در سال جدید خود را نشان دهد. ناگفته نماند که بهتازگی احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، اعلام کرده است که خسارت اختلال اینترنت به کسبوکارها بسته به شدت و نوع اختلال، بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان در روز تخمین زده میشود. به گفته او خسارتهای ناشی از اختلال و قطعی اینترنت در ایران، بیش از همه در دو حوزه کلیدی خود را نشان دادهاند: تبلیغات دیجیتال و گردشگری آنلاین.
ناچاریم به تعدیل
این بار اولی نیست که اینترنت بینالملل در ایران قطع میشود. اما به اذعان تمام فعالان اجتماعی و اقتصادی، وضعیت فعلی مشابه هیچیک از دورههای گذشته نیست. مدیر یک شرکت خدمات فروش آنلاین کالا در گفتوگو با «شرق» میگوید قطعی اینترنت فعلی را در هیچ زمانی تجربه نکرده بودند.
او توضیح میدهد که در دو روز اول قطعی اینترنت آنها امکان ثبت و دریافت سفارش را نداشتهاند و سیستم ارسال کالای آنها هم با مشکل مواجه شده است، به طوری که در دو روز ابتدایی قطعی اینترنت، میزان فروش آنها بین ۸۰ تا ۹۰ درصد کاهش داشته است. به گفته او، بعد از اتصال دستوپا شکسته اینترنت ملی، تا حدی توانستند به حالت نزدیک به طبیعی بازگردند، اما همچنان ثبت و ارسال سفارش به مشتریانشان با مشکل مواجه است. او اعلام میکند که در روزهای قطعی اینترنت تاکنون، بسیاری از نیروهای آنها دورکار شدهاند و کسانی هم که در شرکت هستند، عملا کاری برای انجامدادن ندارند. او میگوید: «در روزهای ابتدایی قطعشدن اینترنت همگی در بهت بودیم و هیچ کاری نمیتوانستیم انجام دهیم. چون کوچکترین سرویس ما هم به اتصال به اینترنت نیاز داشت». آنطورکه او توصیف میکند، در هفتههای ابتدایی قطعشدن اینترنت، نیروها دور هم مینشستند و صحبت میکردند و در نهایت مدیریت تصمیم گرفته برای کاهش مصرف برق افراد را به خانههایشان بفرستد. اما هنوز مشخص نیست که با اتصال مجدد اینترنت، وضعیت تعدیل نیرو در ماههای پایانی سال در شرکت آنها چطور خواهد بود: «باید به فکر برنامهریزی جدیدی برای انجام کارهایمان باشیم، اما با توجه به کاهش شدید فروشی که در بیش از دو هفته گذشته داشتهایم، احتمالا تیم مدیریت تصمیم به تعدیل بخشی از نیروها بگیرد».
زندگی پر ابهام
«شبنم»، یکی از افراد تیم تولید محتوای شرکتی است که همزمان با قطعشدن اینترنت ارتباطش با همتیمیهایش قطع شده است. او میگوید هیچ کاری برای انجامدادن ندارد، چون نه اینترنتی است که به سیستمها متصل شود و نه کاربران در این اوضاع حوصله سرزدن به سایت را دارند. او به «شرق» میگوید همزمان با قطعشدن اینترنت، با او تماس گرفته و اعلام کردهاند که فعلا نیاز به تولید محتوا نیست و با بهترشدن اوضاع با او تماس میگیرند. شبنم توضیح میدهد که این روزها در فضای مبهمی روزهایش را میگذراند؛ نه میداند میتواند به کارش ادامه دهد و نه اینکه حقوق این یک ماه فعالیتش را میگیرد یا خیر: «شرکت با کمک تیم خود برای بهبود جایگاه سایت در گوگل هزینههای زیادی متحمل شد و حالا مشخص شده که با توجه به قطع ارتباط ما با اینترنت، این جایگاه پایین آمده و تمام هزینهها برای سئو و... به باد رفته است». این اولین باری نیست که شبنم به دلیل قطعی اینترنت بیکار شده است. در جنگ ۱۲ روزه و قطعی اینترنت در سال ۱۴۰۱ هم او برای مدتی کارش را از دست داده بود.
چرخه تکرار
پس از حمله اسرائیل به ایران، اتاق بازرگانی تهران و ایران تلنت گزارشی با عنوان «تأثیر جنگ ۱۲روزه بر کسبوکارها» منتشر کردند که ابعاد خسارات ناشی از قطع اینترنت هشتروزه را در دوران جنگ نشان میداد؛ وضعیتی که بیشباهت به این روزها نیست، با این تفاوت که قطعی اینترنت در این ایام، طولانیتر شده و طبیعتا خسارات ناشی از آن هم بیشتر خواهد بود.
براساس یافتههای این گزارش که مبتنی بر پاسخهای ۷۳۵ مدیر و مالک کسبوکار است، شرکتهای کوچک و متوسط آسیبپذیرترین حلقه در این زنجیره بودهاند، به طوری که بازگشت به شرایط عادی برای آنها بسیار دشوارتر از شرکتهای بزرگ بوده است. ۶۳ درصد از شرکتهای حوزه فناوری اطلاعات با افت نقدینگی بیش از ۵۰درصدی مواجه شدند. در طول ۱۲ روز درگیری، ۹۰ درصد کسبوکارها افت تولید را تجربه کردند و از این میان، ۵۵ درصد با کاهشی بیش از نیمی از ظرفیت خود روبهرو شدند. ۴۱ درصد از کسبوکارهای کوچک زیانی بیش از یک میلیارد تومان را گزارش کردند. این رقم برای ۳۱ درصد از شرکتهای متوسط بیش از ۱۰ میلیارد تومان و برای ۲۹ درصد از شرکتهای بزرگ بیش از صد میلیارد تومان بود.
براساس این گزارش، «کمبود نقدینگی و منابع مالی» اصلیترین مانع کسبوکارها برای احیای پس از جنگ بود و ۶۰ درصد پاسخدهندگان به این چالش اشاره کردهاند. «دسترسی به ارز و نوسانات ارزی» با ۴۱ درصد و «ابهام و نبود قطعیت درباره تکرار درگیری» با ۳۶ درصد، دیگر موانع مهم بر سر راه بازگشت به شرایط عادی بودند. این شرایط سخت موجب شد تا ۳۳ درصد شرکتها تعدیل نیروی کار و ۳۶ درصد تعطیلی بخشی از فعالیتهای خود را در دستور کار قرار دهند.
سال پرحادثه
با قطعی اینترنت همه متضرر شدند؛ از مردم عادی تا کسبوکارها. اما واقعیت این است که بازار فعالیت کسبوکارهای اینترنتی با بازار سنتی متفاوت است و ضرر و زیان در این حوزه گستردهتر خواهد بود. «مصطفی امیری»، مدیرعامل زرینپال و عضو هیئتمدیره سازمان نظام صنفی رایانهای استان تهران، با نگرانی از وضعیت پیشروی بسیاری از شرکتها در سال جدید، به «شرق» میگوید: «اصولا سه ماه پایان سال، اوج فروش شرکتهاست، مطالباتشان را طلب کرده و همگی پسانداز میکنند. معمولا هم بازار حوزه آیتی از قدیم تا امروز اینطور بوده که تا تیرماه جان چندانی ندارد. این انتظار هم در پیش است که شروع سال جدید با حداقل ۳۰ درصد افزایش حقوق همراه باشد، بنابراین در این شرایط، در سونامی تعدیل نیرو قرار خواهیم گرفت».
او معتقد است اگر همین حالا هم به وضعیت قبلی بازگردیم، باز کسبوکارها دی ماه را از دست دادهاند: «اصولا وقتی ریکاوری در وضعیت اینترنت اتفاق میافتد، در بازه میانمدتی، میزانی از خسارت برگشت خواهد داشت. اما اینکه این فضا چقدر طولانی شود، خودش مسئلهای دیگر است. ضمن اینکه اتفاقات دیگری میتواند به بهبود وضعیت کمک کند. مشروط بر اینکه واقعا اقتصاد دیجیتال مهم باشد. ابزارهای متعددی وجود دارد که این حوزه را تحریک و برای خریداران و فعالان این حوزه مزیت ایجاد کند. اما به نظر میرسد در شرایط فعلی حتی تصمیمات ساده هم نمیتوان گرفت، چه رسد به تصمیمات پیچیدهتری که محرک این حوزه باشد».
شرکتها در فشار دوجانبه
این روزها مردم به وزارت ارتباطات چشم دوختهاند. اما از همان روزهای ابتدایی قطعی اینترنت، این وزارتخانه آب پاکی را روی دست مردم ریخت و در بیانیهای اعلام کرد که: «تصمیم راجع به قطعیهای مذکور، از سوی مراجع امنیتی ذیصلاح و متأثر از شرایط امنیتی پیشآمده برای کشور اخذ شده و این وزارتخانه در حال برقراری ارتباطات و ازسرگیری خدمات مذکور است». بهتازگی پشوتن پورپزشک، نایبرئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی و مدیرعامل پادرو، در گفتوگو با زومیت تأکید کرده که بیش از ۹۰ درصد فروش کسبوکارهای کوچک فعال در این پلتفرم کاهش یافته و ضرری چند همتی به اقتصاد دیجیتال وارد شده است: «در نبود هرگونه زمانبندی مشخص برای رفع قطعی اینترنت، تنها در یک هفته بیش از ۲.۵ همت خسارت به بخش تجارت اجتماعی یا همان سوشال کامرس کشور وارد شده است».
«مهدی خدادادی»، بنیانگذار و مدیرعامل پلتفرم دکتر ساینا و رئیس کمیسیون سلامت دیجیتال سازمان نصر تهران نیز در این زمینه به «شرق» میگوید: «ماهیت کسبوکارهای آنلاین کاملا با اینترنت گره خورده است. به طوری که هم استفادهکنندگان از این کسبوکارها برای بهرهمندی از خدمات آنها به اینترنت نیاز دارند و هم پرسنل شرکتها به دلیل نبود اینترنت با مشکلات جدی در انجام کارها مواجه هستند».
به گفته او نبود اینترنت موجب میشود دسترسی به ابزارهای آنلاینی که پرسنل با آن کار میکنند، ابزارهای اِیآی، برنامهنویسی و اساسا همه زیرساختهای مورد نیاز در دسترس نباشند. این وضعیت ضرر دوچندانی را به شرکتها تحمیل میکند؛ یعنی هم درآمدی ندارند و هم باید حقوق پرسنل را پرداخت کنند.
او معتقد است این موضوع در بلندمدت، اثرات جبرانناپذیری را برای کسبوکارها به همراه خواهد داشت: «شرکتها در مرحلهای قرار میگیرند که یا به سمت کوچکشدن و تعدیل نیرو حرکت میکنند یا فعالیتهایشان را کمتر میکنند. در شرایطی که اقتصاد پیشبینیپذیر نیست و کسبوکارها چالشهای زیادی را متحمل میشوند که برای آن از پیش برنامهای ندارند، طبیعتا محافظهکارتر میشوند. اقدامات توسعهای در کسبوکارها قطعا متوقف میشود و کارهای جاری هم احتمالا با نگاهی محافظهکارانه پیش خواهد رفت. خروجی این شرایط میتواند به کوچک شدن شرکتها و تعدیل نیرو و کمترشدن فعالیت آنها منجر شود. در شرایطی که فعالیت شرکتها کم میشود، آنها همچنان باید هزینههای جاری و حقوق پرسنل را پرداخت کنند و این فشار دوجانبه مشکلات متعددی برای کسبوکارها ایجاد میکند».
مشکلات دوچندان زنان سرپرست خانوار
قطعی اینترنت گرچه به جان کسبوکارهای بزرگ افتاده و حتی آنها را به طور جدی در معرض تعدیل نیرو قرار داده است، اما کسبوکارهای خرد و فروشگاههای نوپای اینترنتی که معمولا به دست زنان سرپرست خانوار ایجاد شده یا کسانی را که با هزار سختی راه نجاتی برای امرار معاش پیدا کردهاند، به ورطه نابودی کشیده است. «مرجان»، صاحب کسبوکار خانگی است و از طریق او زنان روستایی به درآمد رسیدهاند. او درباره تأثیر وضعیت فعلی بر درآمد این افراد به «شرق» میگوید: «دو مسئله متوجه کسبوکارهای اینترنتی است. یکی کسبوکارهای بزرگ مانند پتلفرم اسنپ و تپسی و دیجیکالا و... و دیگری کسبوکارهای اینترنتی شخصی و فردی. دسته اول به هر نحوی که هست، ادامه دادند و در شرایط حاضر، ۸۰ درصد از کارشان تعطیل شد و با ۲۰ درصد پیش رفتهاند. اما دسته دوم بهکل از بین رفتند. بار اولی هم نبود که آنها این وضعیت را تجربه میکردند. پس از جنگ ۱۲روزه هم که برای مدتی متضرر شدند، هیچ ارگانی از آنها حمایت نکرد، نه وامهای خرد دریافت کردند و نه سازوکاری بود که آنها را ساماندهی کند». او در توضیحات بیشتری میگوید: «مثلا مطرح میشود که بروید و در پلتفرمهایی مانند «با سلام» فعالیت کنید. اما این پلتفرم آنقدری پیشرفته نیست و امکاناتی مانند اینستاگرام برای برندسازی شخصی ندارد. این پلتفرم مانند یک فروشگاه زنجیرهای است که هر فروشگاه میتواند کالایش را در آن عرضه کند، بنابراین آنچه آسیب دید و البته مغفول هم ماند، فقط کسبوکارهای اینترنتی رسمی نبود. افرادی که کسبوکارهای خرد شخصی داشتند و جمع کثیری از آنها هم زنانی هستند که میخواستند استقلال خودشان را داشته باشند، نابود شدند». به گفته او، همیشه بُعد سیاسی جامعه مدنی زنان مورد توجه بود و حالا با حوادثی که پشت سر گذاشتهایم، ابعاد اقتصادی آن هم مورد توجه قرار گرفته است «این قشر معمولا نوپا هستند و کسبوکار این زنان بهشدت در معرض آسیب و انهدام است و آنها دوباره در پی یافتن شغلی در ارگانی با حقوق حداقلی هستند. آنچه در حال رخدادن است، این زنان را بهشدت هدف گرفته است و طبیعتا عدهای هم دوست ندارند که این افراد پا بگیرند، چون به هر حال فعالیت اقتصادی زنان، قواعد بازی، معادلات فرهنگی و معادلات قدرت را عوض میکند».
