"دیدارنیوز" در گفتگو با «سید محمود سامانی» به بررسی قشربندی اصحاب سیدالشهدا (ع) پرداخته است؛

گروه اندکی در سپاه سیدالشهدا علیه‌السلام در برابر سپاه کوفه ایستادند و در نهایت در رکاب مولای‌شان به شهادت رسیدند؛ عده‌ای از تاریخ نگاران اموی ادعا می‌کنند شیعیان ابتدا امام‌شان را به کوفه کشاندند و سپس حضرت را به شهادت رساندند. "دیدارنیوز" در گفتگو با دکتر سید محمود سامانی بررسی کرده است که گروه اندکی به عنوان شیعیان اعتقادی وجود داشتند که تا به آخر به امام خود وفادار ماندند.

کد خبر: ۳۴۶۴۷
۱۶:۰۰ - ۱۹ شهريور ۱۳۹۸

دسته‌بندی یاران سیدالشهدا علیه‌السلام و کوفیان

دیدارنیوز ـ مسلم تهوری: دکتر سید محمود سامانی پژوهشگر تاریخ اسلام و استاد دانشگاه، مطالعات مبسوطی پیرامون واقعه عاشورا و قشربندی اصحاب سیدالشهدا علیه­‌السلام داشته است. دیدارنیوز در گفت­‌وگویی اختصاصی با دکتر سید محمود سامانی به بررسی ترکیب اصحاب سیدالشهدا علیه­‌السلام پرداخته است. ذیلا مشروح گفت‌­وگوی دیدارنیوز با دکتر سامانی را ملاحظه می­‌کنید.


دیدارنیوز: آقای دکتر بفرمائید در پژوهشی که پیرامون قشربندی یاران سیدالشهدا علیه‌­السلام داشتید اصحاب حضرت از چه اقشار و تیره­‌هایی بودند.


دکتر سامانی: در واقعه عظیم عاشورا یک اقلیت و گروه کوچکی از جامعه وجود داشتند که وجدان دینی داشته و آنچه بر سر اسلام و جامعه آمده بود را بر نمی‌­تافتند. آن اقلیت بدون توجه به پایگاه اجتماعی خود در رکاب فرزند رسول­‌الله جمع شدند تا آن حضرت را در اهداف بلند اصلاحی‌­اش که همانا قیام برای اقامه امر به معروف و نهی از منکر و احیای سیره رسول‌­الله بود یاری کنند. طی بررسی­‌هایی که درباره یاران اباعبدالله داشتم به روشنی دریافتم از میان تمام اقشار اعم از عرب جنوبی و شمالی که شامل مهاجر، انصار و حتی موالی حضور داشتند. در میان یاران حضرت کوچک و بزرگ، مرد و زن و به­‌طور کلی از طیف­‌های مختلف حضور داشتند. یعنی یاران اباعبدالله در عین حال که کم شمار بودند، اما از تمام اقشار جامعه در میان یاران حضرت حاضر بودند.


پیامبر در طول رسالت با افکار جاهلی جامعه آن روز حجاز مبارزه کرده بود. پس از حدود ۵۰ سال که از رحلت پیامبر گذشته بود، بار دیگر افکار جاهلی در میان جامعه رسوب کرد و شعله­‌های زیر خاکستر خودش را نشان داد؛ در چنین شرایطی امام حسین علیه‌­السلام چاره‌­ای جز قیام برای احیای دین نداشت و دست به نهضتی زد که به ظاهر آن نهضت شکست خورد، اما آثار و نتایج نهضت آن قدر عظمت داشت که تا به امروز ادامه یافته است. به هر حال ماحصل پژوهش در این باب این است که در میان یاران کم شمار اباعبدالله نمایندگانی از میان تمام اقشار مردم حضور داشتند. حتی خیلی از قبایلی که در ابتدای رسالت با اسلام زاویه داشتند نیز در میان یاران سیدالشهدا نماینده دارند.


دیدارنیوز: در منابع تاریخی تعداد یاران اباعبدالله علیه‌­السلام متفاوت ذکر شده است. جناب­‌عالی طی بررسی­‌هایی که داشتید به چه تعدادی رسیدید.


دکتر سامانی: مورخان اتفاق نظر در مورد تعداد یاران حضرت ندارند، از ۷۲ تا ۶۰۰ نفر را شمرده‌­اند. مثلا طبری تعداد یاران را نزدیک ۱۰۰ نفر می‌­داند؛ ابن شهرآشوب ۸۲ نفر ذکر می‌­کند. سبط بن جوزی حدود ۱۴۵ نفر می‌­داند، از امام باقر علیه‌­السلام نیز روایتی داریم که این قول را تأیید می­‌کند و اصحاب حضرت را بیش از ۱۰۰ نفر می­‌داند. قول مشهور ۷۲ تن است که از این تعداد ۳۲ سواره و ۴۰ پیاده ذکر می­‌کنند. شیخ مفید این قول را تأیید کرده است. با توجه به روایات مختلف نتیجه می­‌گیریم گویا در شروع قیام تعداد بیشتر بوده و هر چقدر به واقعه نزدیک‌­تر شدیم این تعداد کمتر شده است و در پایان آنانکه تا آخرین لحظه ماندند و مقاومت کردند حدود ۷۲ نفر بودند. در مطالعاتی که انجام دادم تعداد یاران حضرت که نامشان در مقاتل آمده بیش از ۷۲ نفر است. بنده حدود ۱۳۹ نفر را احصا کردم. منتهی تعداد یاران حضرت خیلی اهمیت ندارد. مهم رادمردی و بزرگی آنان است که حضرت در مورد آنان می­‌فرماید هیچ اصحابی از اصحاب خودم بهتر و شایسته‌­تر نمی‌­بینم و سراغ ندارم. این‌ها در واقع غربال شده بودند.

 

دیدارنیوز: در ابتدای گفت­‌وگو بیان کردید در میان یاران حضرت از همه اقشار بودند؛ از این بحث چه نتیجه‌­ای می­‌گیرید.


دکتر سامانی: حتما فلسفه و حکمتی دارد که در جامعه آن روز تعداد کوچکی وجود داشتند که آن‌ها افرادی بصیر بودند و رنگ عوض نکردند. در میان جامعه خرافی سده اول هجری رویش­‌هایی وجود داشته و این رویش‌­ها در میان تمام قبایل بوده است. آن‌ها در این واقعه حضور داشتند و نمایندگان قبایل مختلف هستند.


مثلا قبیله بنی‌­اسد، حبیب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه و یا قیس بن مصهر را داشته که قبل از عاشورا به شهادت رسیده است. یا قبیله غفار از قبایل عرب شمالی حداقل ۳ نفر را داشته که شهید شده‌­اند. عبدالرحمان بن عروه غفاری و عبدالله بن عروه و جون (غلام ابوذر غفاری) از این قبیله بودند. از عرب عدنانی نیز ۵ نفر شهید شدند. از بسیاری از قبایل شهید داشتیم. مثلا از قبیله همدان ۱۰ نفر را نقل می­‌کنند. از این منظر فرقی هم بین مهاجران و انصار نیست. از موالی نیز شهید داریم؛ موالی غیر عرب هستند. این تعداد به ظاهر اندک را از منظر‌های مختلف می‌­توان تقسیم‌­بندی کرد.


در این میان ۴ نکته قابل توجه این است؛ اول اینکه در طول تاریخ حامیان جبهه حق نسبت به باطل کمتر بودند. حضرت فرمود هنگام آزمایش، دینداران کم شمارند. در واقع در کربلا دینداران واقعی کم شمارند و در این واقعه تنها عده قلیلی سربلند بیرون آمدند. نکته دوم این است که فزونی یک جماعت، دلیل بر حقانیت آن‌ها نیست و به هنگام در خطر افتادن ارزش­‌های دینی نباید همراهی توده­‌های مردمی را انتظار داشت. نکته سوم آنکه انسان­‌های با بصیرت و آینده‌­نگر در میان اقشار مختلف جامعه وجود دارد و منحصر به گروه خاصی نیست. چهارمین نکته این است که هنگامی که پای اعتقادات در میان باشد خویشاوندان نیز در مقابل هم قرار می­‌گیرند. در مجموع می‌­توان از علل ماندگاری عاشورا به نقش آفرینی همه اقشار و گروه‌­ها در آن واقعه اشاره کرد.


دیدارنیوز: در میان موالی، ایرانی هم وجود داشت.


دکتر سامانی: بدون اغراق موالی ایرانی هستند. ۴۰۰۰ نفر در قادسیه به مسلمانان پیوستند؛ نقل می­‌کنند ۲۰ هزار نفر موالی در دوره امیرالمومنین علیه­‌السلام در کوفه بودند و غالب این‌ها ایرانی هستند. موالی در قیام مختار درخشیدند و در واقع موالی را می­‌توان جزء رویش‌­ها برشمرد.


دیدارنیوز: موالی، حکومت عدل علوی را درک کرده بودند. بعد از حضرت امیر علیه‌­السلام، حکام اموی در دارالخلافه کوفه حکمرانی می‌کردند و دیگر رنگ و بویی از عدل علوی وجود نداشت. بیشترین اجحاف نیز در حق موالی می‌­شد. با این اوصاف چرا موالی به سپاه سیدالشهدا علیه­‌السلام نپیوستند.


دکتر سامانی: البته اندکی در سپاه حضرت حضور داشتند و به فیض شهادت نیز رسیدند؛ منتهی موالی آن جسارت را پیدا نکرده بودند که به صورت مستقل عمل کنند. حضور این‌ها در قیام مختار نمود پیدا می­‌کند. موالیان تحت فرمان مولای خود بودند و بزرگان کوفه وقتی در خدمت ابن زیاد بودند، موالی نیز اجازه حضور در سپاه امام حسین علیه‌­السلام را نداشتند. اما پس از آنکه  موالی رشد بیشتری یافتند در قیام‌­های بعدی شیعه حضور پررنگ‌­تر و تأثیرگذار­تری از خود به جا گذاشتند.


دیدارنیوز: با این اوصاف یک تعدادی از موالی در سپاه عمرسعد وجود داشتند.


دکتر سامانی: مطمئنا این طور بوده است و موالی در سپاه عمر سعد نیز وجود داشتند. در کوفه ترکیب جمعیتی شامل عرب­‌ها و موالی بوده و موالی اغلب پیرو مولای خود بودند و بستگی داشته آن‌ها پیرو چه کسی باشند.


دیدارنیوز: مردم کوفه از نظر اعتقادی شامل چه طیف­‌هایی می­‌شدند.


دکتر سامانی: متفاوت بودند؛ اموی مسلک‌­ها وجود داشتند؛ شیعه سیاسی و اعتقادی داریم. عده‌­ای به اصطلاح شیعه سیاسی نمی‌خواستند عراق از مرکزیت بیفتد و زیر لوای شام قرار بگیرد. در این میان یک اقلیتی به نام شیعه اعتقادی وجود دارند. این‌ها انگشت شمار هستند؛ لذا با شهادت شیعیان انگشت شمار، تشکیلات شیعیان اعتقادی از هم پاشید و می­‌گویند امام سجاد علیه­‌السلام چرا قیام نکرد. امام با کدام تشکیلات و شیعیان باید قیام می­‌کرد. در واقع امام تشکیلات شیعیان را از نو بنا کرد، ما در کوفه خوارج را هم داریم. حدود ۷ ـ ۸ جریان و طیف در کوفه وجود داشته­‌اند. همه این طیف­‌ها به فراخور قدرت و جایگاه‌­شان در کوفه نقش آفرینی می­‌کردند.


دیدارنیوز: برداشتی که از سخنان شما دارم این است که در کوفه شیعیان اعتقادی گروه اندکی بودند که تا آخر ایستادند و وفادار ماندند. منتهی مشکل آنجا بود که گروه­‌های بسیاری در صحنه حاضر بودند که آن‌ها در برابر سیدالشهدا علیه‌­السلام ایستادند.


دکتر سامانی: بله البته توجه داشته باشید همین شیعیان اعتقادی ساکن در کوفه برای قبایل مختلف بودند و همانطور که اشاره کردید ساکنین کوفه الزاما شیعه نبودند. تذبذب در کوفه بسیار بوده است. کوفه عناصر متضاد را در میان خود جمع کرده بود و کوفیان اعتقادی، کم و انگشت شمار بودند.


دیدارنیوز: در تاریخ از بعضی به­‌عنوان بزرگان شیعی یاد می­‌شود مثل سلیمان بن صرد خزاعی؛ ملاک بزرگی چیست؟ آیا عملکرد افراد در واقعه عاشورا می‌­تواند ملاک بزرگی باشد؟


دکتر سامانی: بله عاشوار قطعا ملاک و شاخص است. منتهی فردی مثل سلیمان بن صرد سوابق روشنی دارد که متاسفانه در مقاطعی درست عمل نکرده است. این‌ها تردید‌هایی داشتند که بعد‌ها به‌­عنوان تواب، قیام کردند.

 

ارسال نظرات
نام:
ایمیل:
* نظر:
گفتگو
یادداشت
پربازدیدها
پربحث ترین ها
آخرین اخبار
عکس
بشنوید
فیلم